Ai sẽ kể tiếp câu chuyện của cộng đồng?

Nhiều thị trấn nhỏ tại Mỹ từng gắn bó với những tờ báo địa phương xuất hiện mỗi sáng trong các quán cà phê. Khi các tờ báo này đóng cửa, nhiều người dân cho rằng cộng đồng đã mất đi một phần ký ức chung - Ảnh: Getty Images

Một buổi sáng tại hạt Greene, bang Iowa (Mỹ), ông Robert vẫn ghé quán cà phê quen thuộc như thói quen suốt nhiều năm. Nhưng có một thứ đã không còn xuất hiện trên chiếc bàn cạnh cửa sổ: tờ báo địa phương. Sau hơn một thế kỷ tồn tại, tờ báo cuối cùng của thị trấn đã chính thức đóng cửa. Không còn ai đưa tin về phiên chợ nông nghiệp cuối tuần, trận bóng đá nữ của trường trung học hay cuộc họp hội đồng địa phương.

Và rồi, người dân nơi đây bắt đầu nhận ra họ đã mất đi nhiều hơn là một tờ báo - mất đi người kể chuyện của chính cộng đồng mình.

Khi cộng đồng mất đi người kể chuyện

Trước đây, người dân ở hạt Greene luôn bắt đầu ngày mới bằng những dòng tin tức rất gần gũi: một trường học vừa đạt thành tích xuất sắc, đội bóng địa phương đoạt giải vàng, một cửa hàng mới khai trương, hay cuộc họp hội đồng địa phương vừa thông qua quyết định một quyết định quan trọng... Đó không phải là những sự kiện vĩ mô đủ lớn để xuất hiện trên truyền hình quốc gia, nhưng chính những câu chuyện nhỏ bé ấy lại là sợi dây vô hình giúp người dân thấu hiểu về nơi mình đang sống.

Khi các tờ báo địa phương lần lượt đóng cửa, các nhà nghiên cứu bắt đầu sử dụng một khái niệm mới: "news deserts" (tạm dịch: sa mạc tin tức). Khái niệm này nghe có vẻ thuần túy là câu chuyện nội bộ của ngành báo chí, nhưng trên thực tế, tác động xã hội của nó lại sâu rộng hơn nhiều.

Nhiều người cho rằng trong thời đại Internet, sự biến mất của báo địa phương không còn là điều quá quan trọng. Tin tức giờ đây có mặt ở khắp mọi nơi, tràn ngập trên Facebook, YouTube, TikTok hay các ứng dụng di động. Nhưng nghịch lý là, càng đứng giữa đại dương thông tin, một câu hỏi lại càng trở nên nhức nhối: Ai đang kể những câu chuyện về chính cộng đồng nơi chúng ta sống?

Mạng xã hội có thể lập tức thông báo một xu hướng đang lan truyền ở bên kia bán cầu, các nền tảng số có thể cập nhật liên tục các sự kiện toàn cầu theo từng giây. Nhưng rất ít thuật toán nào còn dành sự bận tâm cho những câu chuyện đời thường của một khu phố, một thị trấn hay một cộng đồng.

"Tôi vẫn có thể đọc tin tức trên mạng. Nhưng tôi không còn biết chuyện gì đang xảy ra quanh mình nữa" - một cư dân tham gia nghiên cứu về tác động của việc đóng cửa báo địa phương tại Mỹ từng chia sẻ. Đó là cảm giác hụt hẫng chung được nhiều người mô tả khi người kể chuyện của thị trấn biến mất.

Sự mất mát thầm lặng

Không phải một tờ báo đóng cửa, mà là nơi những câu chuyện của cộng đồng từng được kể mỗi ngày đã phải dừng lại - Ảnh: Getty Images

Theo báo cáo của Trường Báo chí Medill thuộc Đại học Northwestern (Mỹ), hiện có khoảng 50 triệu người Mỹ đang sống tại những khu vực có rất ít hoặc hoàn toàn không có nguồn tin tức địa phương đáng tin cậy. Chỉ trong khoảng 2 thập niên qua, hàng ngàn tờ báo địa phương tại quốc gia này đã ngừng hoạt động, biến nhiều cộng đồng sôi động trở thành những vùng đất trống về thông tin.

Các nghiên cứu xã hội học chứng minh rằng, đây không đơn thuần là câu chuyện truyền thông. Khi báo chí địa phương biến mất, mức độ tham gia các hoạt động dân sự của người dân cũng tụt dốc theo. Người dân ít theo dõi hoạt động của chính quyền địa phương hơn, vắng bóng trong các cuộc họp cộng đồng, và ít dần sự quan tâm đến những vấn đề dân sinh ngay nơi mình sinh sống. Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Journalism ghi nhận, nhiều cư dân cảm thấy cộng đồng của họ trở nên rời rạc, lỏng lẻo hơn sau khi tờ báo địa phương đóng cửa.

Con người chưa bao giờ tiếp cận nhiều thông tin như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại, chúng ta có thể biết điều gì đang xảy ra ở bất cứ đâu trên thế giới. Nhưng đồng thời, chúng ta lại ngày càng mù mờ về những gì đang diễn ra ngay trong khu phố của mình. Các chuyên gia truyền thông gọi đó là sự "toàn cầu hóa thông tin nhưng địa phương hóa khoảng trống".

Không ít tờ báo địa phương từng là nơi ghi lại những câu chuyện đời thường của cộng đồng - Ảnh: Inforum

Có thể một tờ báo không phải là điều đầu tiên người ta nghĩ tới khi nói về sự gắn kết xã hội. Nhưng khi nó biến mất, khoảng trống mà nó để lại mới dần hiện rõ. Đó là khoảng trống của những câu chuyện đời thường không còn ai ghi lại, và đôi khi, đó còn là khoảng trống của ký ức tập thể qua từng năm tháng.

Nguyễn Thuận (theo Medill, UNC, Cogitatio Press, Guardian)